Ik ben in gesprek met Eric Gude, één van de drijvende krachten achter de transformatie van de Van Nelle Ontwerpfabriek, als de titel van een liedje van De Dijk in me opkomt: ‘Dansen op de Vulkaan’... We praten over zijn toekomstplannen voor de Van Nelle. Nu de eerste fase min of meer succesvol is afgerond kijkt hij naar de toekomst. Hij praat over een campus, over uitbreidingen, over de Van Nelle als een proeftuin. “Er moet hier weer meer gemaakt worden”. Maar we praten ook over de plannen om het complex op de UNESCO werelderfgoedlijst te krijgen. Begrijpelijkerwijs is dit laatste een plan waar hij met gemengde gevoelens naar kijkt. “Ik kan me niet echt voorstellen dat hij een danser is”, schiet het door mijn hoofd.
Toen ik jaren geleden met regelmaat in de fabriek kwam was er een volledig andere atmosfeer dan vandaag. Ik liep er rond toen de pioniers zich er vestigden. De fabriek was net grondig gerenoveerd, er waren kapitale investeringen gedaan in installaties, in het opnieuw ‘bewoonbaar’ maken van het pand waar jaren en jaren niets aan gebeurd was. Het gebouw zat nog lang niet vol en de bedrijven die zich er gevestigd hadden waren vrijwel allemaal grafisch vormgevers, architecten, productontwikkelaars en bureautjes die in de ict en nieuwe media zaten. “De belangrijkste bron van inkomsten was grappig genoeg niet de verhuur van de units, maar was de verhuur van de grote open ruimten voor exclusieve bedrijfsfeesten en evenementen”, zo vertelt iemand mij. De directie en het management van bedrijven als TNT lieten zich maar wat graag zien op een hippe locatie als deze voormalige koffie- thee- en tabaksfabriek. De gemeente Rotterdam begon met het onderstrepen van het belang van creatieve economie voor de stad en was vastbesloten een inhaalslag te maken. De indrukwekkende Van Nelle fabriek was één van de beoogde creatieve bolwerken.
Anno 2010 is de fabriek omgevormd tot een kantoorgebouw. Natuurlijk, een kantoorgebouw met aanzien, het gebouwcomplex doet nog altijd ultramodern aan en imponeert toch elke keer weer. Hier een kantoorunit huren is uiteraard iets anders dan een unit in het Rotterdamse World Trade Center, of vrijwel elke andere willekeurige kantoorlocatie. Je klanten ontvangen in de allure van dit architectonisch hoogstandje schept instant vertrouwen en geeft je gelijk iets om over te verhalen. Maar kennelijk is het juist datzelfde aanzien dat ook problemen schept. Door de toeloop van belangstellenden en de gebruikelijke hordes architectuurstudenten en architectuurtoeristen werd het werken zelf soms moeilijk. Er wordt dan ook paal en perk gesteld aan de toeloop vandaag de dag. Ook de sfeer is anders dan enkele jaren terug. Sommige van de pioniers zitten er nog steeds, maar er is ook aardig wat veranderd. Er zitten nu bijvoorbeeld advocatenkantoren en talloze adviesbureaus in de ontwerpfabriek en het is mogelijk om in de oude branderij te lunchen, maar wel in de atmosfeer van een willekeurig bedrijfsrestaurant. Ik hoor het verhaal van de exorbitante stijgingen van de servicekosten en door het wegvallen van stimulerende subsidies is er een ander segment bedrijven in de ontwerpfabriek getrokken. “Ontwerpfabriek...ontwerpfabriek? Hoezo ontwerpfabriek?” denk ik...
Hoe anders aan de Marconistraat 52... Het geluid van een snel roterende cirkelzaag die zich door het hout bijt, de geur van chemische componenten die met elkaar een wonderlijke reactie aangaan om voor altijd aan elkaar verbonden te zijn. Contactafdrukken van foto”s die verspreid liggen over de bureaus, zwijgende stillevens van bevreemdende landschappen die waanzinnig veel vertellen. Ze noemen het hier geen ontwerpfabriek, sterker nog, ze benoemen het eigenlijk helemaal niet, maar dit is een ontwerpfabriek. Ik bevind me hemelsbreed slechts enkele kilometers van de Van Nelle, liep een uurtje geleden door de poort die de ‘gewone stad’ fysiek afscheid van ‘de haven’. Geschilderd in de huiskleuren van het Havenbedrijf, met er voor een ANWB zuil die mij vertelde dat ik naar de havens driehonderdvijfenvijftig tot en met driehonderdachtenzeventig loop. Hier geen catering of toegangspasjes met elektronische chip, hier ouderwetse sleutels en een gecustomized aanrecht met versleten kastjes. Maar ook hier te vinden; installatiekunstenaars, architecten, een fotograaf en een expert op het gebied van kunstharsen. En zoals gezegd; hier de geur, het geluid, de bedrijvigheid van een fabriek. Hier wordt ontworpen en gemaakt, waar tref je dat nog aan?
Het gebouw is slechts een huls, een schijnbaar toevallige samenklontering van materialen die het mogelijk maakt voor de bewoners om zich met enig comfort op hun werk te storten. Het was hier open, één grote ‘kantoortuin’. Maar gaandeweg ontstonden er afscheidingen; omdat het ‘s winters dan nog enigszins warm te houden was in delen van het gebouw. Omdat de eindeloze stoet bezoekers sommige van de bewoners toch wel serieus afleidde. Dus nu zijn er binnenwanden en deuren, deuren die sommigen sluiten, en anderen net open laten staan. Op een wijze dat je je afvraagt of dit een teken is à la ‘ik ben er’, als een spreekkamer in een kantoorgebouw waar een schuifje naast de deur zit met ‘vrij’ en ‘bezet’. Het gebouw heeft een digitaal evenbeeld zo verneem ik; geen fancy 3d model in Google Earth maar een evenbeeld waarin het gebouw volledig vertaald is in formules en data. Een Excel spreadsheet dat volledige openheid van zaken geeft over het gebouw; alles, maar dan ook alles van het gebouw is vertaald in harde en bovenal objectieve data. Van de afmetingen van de units, tot aan de oppervlakten van ramen en de wijze waarop deze daglichttoetreding moet worden verrekend aan toe. Er is één gouden regel in het collectief; het spreadsheet heeft altijd gelijk!
Als ik bij de gaskachel aan de centrale tafel zit te werken hoor ik dat de bewoners enige tijd geleden aangeboden werd om in één van de loodsen van de Van Nelle fabriek te komen zitten. En -alle schoonheid van de Van Nelle ten spijt- ik snap wel waarom ze dit aanbod hebben afgeslagen. Ze hebben hier immers hun eigen fabriek gecreëerd. Desalniettemin hoop ik dat Eric Gude het voor elkaar krijgt om van de Van Nelle weer een fabriek te maken, dat zijn ideeën over de proeftuin gerealiseerd kunnen worden. Laat UNESCO maar aan Rotterdam voorbij gaan!
Michiel Raats
www.bubblearchitecture.eu
Column 1/3
Column 3/3
